Sultan in de Maan

Verboden liefde en een onverwachte heldendaad tijdens de Tweede Wereldoorlog.

“In Marokko wonen geen joden, hier wonen geen moslims. Hier wonen alleen Marokkaanse onderdanen”. Met deze uitspraak redde de Sultan van Marokko tijdens de Tweede Wereldoorlog het leven van 250.000 joden in Marokko. Een heldendaad. En toch weten niet veel mensen dit. Om daar wat aan te doen heeft Werkplaats Walhalla dit waargebeurde verhaal verwerkt in een gloednieuwe, muzikale familievoorstelling: Sultan in de Maan.

Denk Schindler’s List, maar dan in Casablanca. Eén dappere man, die zich niets aantrok van de bezetter. Sultan Mohammed V wordt in Marokko als held gezien. Hij zorgde voor beter onderwijs, maakte het land onafhankelijk van de Fransen, en zat drie jaar in ballingschap. Maar bovenal hield hij stand tegen de bezetter in tijden van oorlog.

Marokko was van 1912 tot 1956 een protectoraat van Frankrijk. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, viel het land onder het Vichy-Frankrijk, dat collaboreerde met de Duitse bezetter. En zo kon het gebeuren dat de Franse bevelhebber aan Sultan Mohammed V opdroeg alle joden gevangen te nemen en op transport te zetten. Hij weigerde. Zijn onderdanen: moslims, christenen en joden- allen Marokkanen- waren voor hem gelijk.

Schrijver Bram Klein raakte gefascineerd door dit verhaal. Hij ging op onderzoek uit in Marokko en zag daar dat Sultan Mohammed V vereerd wordt door velen. “Het is een van hun zilvervloot-achtige verhalen, hij is echt een held”, aldus Klein. Regisseur Zaher beaamt dit: “Ik ben in Marokko geboren en opgegroeid. Mijn opa kuste elke dag als hij opstond de foto van de koning”. Haar opa werd hier liefdevol om uitgelachen door zijn kinderen, zo vertelt ze verder: “maar dan zei hij: Jullie begrijpen niet wat deze man heeft betekend voor dit land. Mohammed V stond op tegen de Fransen, toen ze met ons deden wat ze wilden”.

Een Franse inschattingsfout
Mohammed V werd in 1927 door de Fransen aangesteld als Sultan. Hij had zijn benoeming te danken aan zijn ogenschijnlijke volgzaamheid en zijn zwakke gezondheid. In combinatie met zijn prille leeftijd van achttien jaar maakte dat van hem de geknipte kandidaat. “De Fransen dachten dat ze hem makkelijk konden manipuleren”, vertelt Klein, “maar dat was echt een inschattingsfout, daar kwamen ze nog wel achter.” Mohammed V ontwikkelde zich tot een onafhankelijk denker met een sterk karakter. Zaher: ”Hij kon mensen bij elkaar brengen, hij was heel diplomatiek. En heel slim.” Mohammed V zorgde er na de oorlog voor dat Marokko een onafhankelijke natie werd. En hij redde ‘zijn’ joden van de Nazi’s.

Joden en Moslims
Joden hebben een lange geschiedenis in Marokko. Nog voor de Moslims naar het gebied kwamen, woonden Marokkaanse joden er al zij aan zij met de Berbers en Riffijnen. Nog steeds is de joodse cultuur een onderdeel van de Marokkaanse cultuur. Zaher: “Onze buren waren joden, we kwamen bij elkaar over de vloer. Ieder met zijn eigen gebruiken, en die wist je van elkaar.” Bram Klein, zelf joods, ondervond aan den lijve hoe de joodse cultuur leeft in Marokko. “Ik zag in Marokko hoe men positief staat tegenover hun joden. Met de nadruk op hun ”, vertelt hij “Toen ik bijvoorbeeld een reis maakte door Egypte, zei ik tegen niemand dat ik joods ben. In Marokko deed ik dat volop, en ik kreeg alleen maar positieve reacties. Dat verbaasde mij.” Door de huidige situatie van moslims tegenover joden in Israël, weten met name jongeren vooral van de tegenstellingen, en te weinig van de gezamenlijke geschiedenis. Klein: “Als ik in Nederland met scholieren praat over joden en moslims samen in Marokko, geloven ze mij niet. Het wordt afgedaan als fake news.” Dat Marokkanen bovendien in de Tweede Wereldoorlog hebben meegevochten met de geallieerden, is volgens Klein ook een onderbelicht onderwerp op scholen. “Ze denken dat die oorlog niets met hen te maken heeft. Dat ze geen plek aan de tafel hebben. Maar niets is minder waar, ze hebben zelfs een ere-zetel. Het is echt iets om trots op te zijn!” Hij moest er iets mee, vond Bram Klein, en daarom schreef hij Sultan in de Maan.

De liefdeslijn ontbreekt niet
Sultan in de Maan gaat over deze mooie, relatief onbekende geschiedenis van Marokko, maar ook over de liefde. “Kinderen hou je met een geschiedkundig verhaal niet een uur bezig. Er moet iets zijn dat de aandacht vasthoudt, anders gaat de iPhone aan” aldus Klein. Dus bedacht hij een onmogelijke liefde, tussen een moslim en een Jodin. Want ondanks de integratie van moslims en joden in Marokko, is een gemengd huwelijk toch nog een delicaat onderwerp. Klein: “Dat is altijd spannend. Denk maar aan Romeo en Julia, of Tony en Maria uit Westside Story”. Khouloud Zaher: “Daarnaast is er de liefde die de Sultan heeft voor zijn volk, dus er lopen twee hele mooie liefdeslijnen door het stuk.”

In de voetsporen van je idool
Bram Klein belandde tijdens zijn research zelfs in het paleis van de Sultan, dat niet één paleis is, maar een kleine stad vol paleizen. “Het is net de Efteling, echt met wachters in klederdracht, dat je denkt: effe serieus!” vertelt hij lachend, “maar het deed me echt wat. Je moet weten: Ik ben echt onder de indruk geraakt van Mohammed V, dus ik voelde gewoon: hier heeft mijn idool gelopen.” Bram Klein  sprak er met de adviseur van de koning -“toevallig ook een joodse man”- die hem niet alleen hielp met zijn research maar ook de doorslag gaf voor de titel van het stuk. Want de uitdrukking Sultan in de Maan stamt eigenlijk uit de tijd na de oorlog, toen Mohammed V in 1953 werd verbannen naar Madagaskar. “Hij was ontzettend geliefd en werd echt gemist door zijn volk”, vertelt Klein, “Maar ze putten hoop uit de maan: Kijk naar de maan, je ziet onze Sultan erin. Hij gaat terug komen.”
Sultan in de Maan werd een bekende uitspraak onder het volk. Klein vertelde aan de adviseur dat hij dat heel mooi vond, maar dat het helaas historisch niet correct was. De adviseur moedigde hem aan het er toch in te verwerken “Hij zei: Jij bent toch schrijver? Dan schrijf je het er toch gewoon in? Koninklijk advies!” Klein bedacht een verhaallijn waarin de Sultan toch afscheid moet nemen.  Klein: “Dat is dus niet gebeurd in die tijd, maar hij zegt dan: Kijk naar de maan en je ziet jouw Sultan in de maan. Ik vind dat zoiets moois!”.

Of de paleistuin letterlijk in het stuk komt, is nog niet zeker, maar Zaher hoopt de toeschouwer wel naar die sfeer te brengen. “Ik werk veel vanuit beweging en dans en ik streef naar een multidisciplinaire voorstelling”. Ze las het script en zag meteen een 3D-ervaring voor zich, vertelt ze: “Ik wil een dynamische ruimte, waar je onderdeel bent van het verhaal. Dat het om je heen gebeurt en dat al je zintuigen worden aangesproken.” Een eerste tekstlezing is gedaan, de repetities kunnen beginnen. Met een sterke cast met voornamelijk Marokkaanse achtergrond. “Het is geen Aladin Disneyverhaal”, vertelt Zaher, “Geen vliegende tapijten, maar wel liefde en muziek. Dat is voor iedereen. Of je nou Nederlands, Marokkaans bent of Hindoestaans of Antilliaans. Dat is echt genieten.”

Volgens Zaher is er in de kunsten behoefte aan meer niet-westerse verhalen: “Ik vind dit gewoon een cadeau. Toevallig mag ik nu regisseren, maar ik zou er als toeschouwer ook heel blij mee zijn”. Voor haar is herkenbaarheid voor Marokkanen een belangrijk deel van het verhaal. “Het gaat over waar je vandaan komt, het gaat over iemand die staat voor jouw achtergrond”, legt ze uit, “dat is belangrijk en dat maakt mijn hart heel warm”. Klein: “De heldendaad van Mohammed V is buiten Marokko echt onderbelicht. Het ontstijgt moslims, joden, Duitsers. Het was een heldhaftige, maar vooral fatsoenlijke beslissing en dat gebeurt nog steeds te weinig. Dit is wat de wereld nodig heeft.”

Sultan in de Maan is een productie van Werkplaats Walhalla en wordt gespeeld door Karim El Guennouni, Said El Abboudi, Sebastiaan Frowijn, Zahra Lfil en Zahra Ouajil.

Regie: Khouloud Zaher
Script: Bram Klein
Muziek: Bart Wijtman
Kostuumontwerp: Dorine van IJsseldijk
Decorontwerp: Udo Thijssen
Beeld: Sebastiaan de Ruiter
Interview: Floor Nicolas

Makers

Khouloud Zaher
regisseur

Khouloud Zaher (1984) beweegt zich binnen een artistieke driehoeksverhouding. Spelen, maken en doceren. Met een liefde voor onderzoek en inter- en multidisciplinair werk pakt ze alles aan dat op dat moment nodig is om het verhaal te vertellen. Beweging, tekst, muziek, you name it.

In de loop der jaren is Khouloud (onder andere) te zien geweest in Power to the People van Dox, Exhibit B van Third World Bunfight en Parsifall van Tryater. Momenteel is ze te zien in de voorstelling FAIR! van ID Theatre Company en de voorstellingen binnen het project Wij Zijn Nederland, een initiatief van Het Nationale Theater. Hiernaast regisseert en doceert ze aan Theaterschool Rabarber in Den Haag. Binnen deze rol is ze hoogst betrokken als het gaat om cultuur en educatie. Ze zet zich in om verhalen en niet-westerse (kunst)geschiedenis te (her)introduceren. In plaats ons te concentreren en te blijven leunen op kwantiteit, wil Khouloud juist de kwaliteit openbaren als het gaat om niet-westerse kunst en verhalen. ‘We kunnen zoveel meer over elkaar te weten komen’ is haar motto.

*

Bram Klein
script

Bram Klein schrijft al ruim tien jaar voorstellingen voor Theater Walhalla. Het begon met kindervoorstellingen en in 2016 schreef hij de theaterserie Café de Kapenees. In het kader van Theater na de Dam schreef hij het toneelstuk The Kid Dynamite Story dat voor Rotterdamse schooljeugd werd opgevoerd in Werkplaats Walhalla. Samen met Bart Wijtman en Joris Lutz maakt hij de kinderboekenserie over de hond Fred van Honderloo. In 2017 verscheen zijn roman De Gestolen Zegel.

Wilt u op de hoogte blijven van het programma of nieuwtjes van Walhalla?

Meldt u nu aan voor de nieuwsbrief